Με τα κριτήρια των ανθρώπων του Μεσαίωνα η εποχή από το 15^ο στο 16^ο αιώνα ήταν χαοτική. Θεμελιωμένες πεποιθήσεις κατέρρεαν και νέες αντιλήψεις αναδύονταν. Το κύρος των αριστοκρατών είχε μειωθεί και η εξουσία είχε περάσει από τις πόλεις στο κεντρικό κράτος. Ο εκκλησιαστικός μηχανισμός σε Ανατολή και Δύση, ο μόνος φορέας που είχε γεωγραφική δικτύωση και διαχρονική συνέχεια και αξίωνε να έχει άποψη σε κάθε εξέλιξη, κλυδωνιζόταν από εξωτερικούς καταναγκασμούς και εσωτερικές έριδες και διαμάχες για πλούτο και εξουσία. Αν και οι σημαντικότερες κοσμικές και θρησκευτικές ηγεσίες είχαν περιπέσει, στη μεν Δύση στο νεπωτισμό, φατριασμό και στη διαφθορά, στη δε Ανατολή στη δουλοπρέπεια και το δωσιλογισμό, άρχισε εκείνη την εποχή στη Δύση να αναπτύσσεται μια εντυπωσιακή καλλιτεχνική και επιστημονική δραστηριότητα, η οποία στηριζόταν στις χρηματοδοτήσεις ευγενών και κληρικών, εφόσον βέβαια δεν θίγονταν κατεστημένες δομές και κεκτημένα συμφέροντα. 

Προφανώς αυτή η περιγραφή δεν καλύπτει όλα τα κοινωνικά στρώματα μέχρι χαμηλά, τον «κόσμο της καλύβας» (Φ. Μαλιγκούδης). Από τη μια πλευρά, οι άνθρωποι της μεσαίας τάξης συζητούν για τις μεγάλες θαλασσοπορίες και τις αναμενόμενες πραγματικές και φανταστικές επιπτώσεις^.  από κάθε κατεύθυνση φτάνουν ιστορίες που δεν συμφωνούν με τις θρησκευτικές και επιστημονικές αντιλήψεις της εποχής, ελληνίζοντες Νεοπλατωνικοί, Ιουδαίοι αιρετικοί και ανατολίτες πνευματιστές διαδίδουν νέες δοξασίες, αξιοποιώντας την τυπογραφική τέχνη, άγνωστοι ερευνητές ισχυρίζονται ότι κάτι δεν πάει καλά με τη σχέση Γης-Ήλιου και ότι πρέπει σύντομα να αλλάξουν οι αντιλήψεις.

Από την άλλη πλευρά, υπάρχει στην ευρωπαϊκή ήπειρο μια παράλληλη κοινωνία, ένας αριθμητικά ισχυρότερος πληθυσμός περιφρονημένων, ένας κόσμος αμόρφωτος, φτωχός και αβοήθητος, με μοναδική ελπίδα βελτίωσης των συνθηκών στη μετά θάνατο ζωή, όπως διδάσκει ένα ιερατείο, το οποίο παπαγαλίζει δημόσια «ιστορίες του Χριστούλη» και διαδίδει τερατολογίες για επικείμενη καταστροφή της Γης και του σύμπαντος. Παράλληλα, διοχετεύονται από τα ανάκτορα των ευγενών και των ανώτερων κληρικών οικονομικές παροχές προς ακατανόητες για το ευρύ κοινό δραστηριότητες ιδιοφυών καλλιτεχνών, όπως ζωγράφων, γλυπτών, αρχιτεκτόνων κ.ο.κ., ενώ ταυτόχρονα πάπες, καρδινάλιοι και ηγεμόνες «διαβάζουν» τα άστρα πριν πάρουν σημαντικές αποφάσεις. 

Φανταστική απόδοση της καύσης «αιρετικών» ενώπιον του ιδρυτή των Δομινικανών (πίνακας Pedro Berruguete) (Πάτημα με το ποντίκι εμφανίζει μεγαλύτερη εικόνα)

Οι πληθυσμοί σε περιοχές της Ευρώπης χωρίς εύκολες επικοινωνίες, μακριά από τους μεγάλους οδικούς άξονες, όπως στις 'Αλπεις, στη Λιθουανία, στην Κορσική, αλλά και στο γερμανικό Μεκλεμβούργο, μεταπίπτουν εύκολα στις παλιές εθνικές θρησκείες^.  άλλοτε επανέρχονται λατρείες των νεκρών και των άστρων, άλλοτε λατρείες ζώων (φίδι, αρκούδα) και άλλοτε αναβιώνουν και καλλιεργούνται παλιά εθνικά έθιμα. Όταν ο εκκλησιαστικός μηχανισμός δεν μπορεί να αντιμετωπίσει τις εξελίξεις με κατασταλτικά μέτρα, συμπλέει και συχνά προσπαθεί να δείξει ανοχή στις εκτροπές από την κατεστημένη διδασκαλία και κυρίως από την υποταγή στον πάπα - μέχρι να δοθούν καλύτερες δυνατότητες δυναμικής αντιδράσεως. 

Η συστηματική αντίδραση του εκκλησιαστικού μηχανισμού σε αποκλίσεις κάθε μορφής υλοποιείται με την «Ιερά Εξέταση» (Inquisitio Sacra), η οποία ιδρύθηκε μεν επίσημα το έτος 1542, αλλά λειτουργούσε ως προς τους σκοπούς και την οργάνωση ήδη από το έτος 1184 με μια εντολή του πάπα Λούκιου Β' για τη συγκρότηση επιτροπής με στόχο την ανακάλυψη «αιρετικών» και από το έτος 1227 με ανάθεση από τον πάπα Γρηγόριο Θ' στους Δομινικανούς μοναχούς για τη συγκρότηση ενός «'Αγιου δικαστηρίου ενάντια στην αιρετική κακία». Το έτος 1252 εγκρίνονται από τον πάπα Ιννοκέντιο Δ' τα σωματικά και ψυχικά βασανιστήρια, τα οποία μέχρι τότε εκτελούνταν άτυπα. Για τη «θεολογική» θεμελίωση των εγκληματικών μεθοδεύσεων αξιοποιούνται σχετικά ή άσχετα κείμενα του Αυγουστίνου (354-430) και του Θωμά Ακινάτη (1225-1275), οι οποίοι ανακηρύσσονται έτσι θεμελιωτές και προστάτες βασανιστών και δολοφόνων. 

Αυτός ο θρησκευτικο-δικαστικός μηχανισμός οργανώνει δίκες και καταδίκες αιρετικών και ανυπότακτων διανοουμένων, ή ό,τι θεωρείται ότι εμπίπτει σ' αυτή την κατηγορία και επιβάλλει έτσι δια της βίας το μήνυμα της «χριστιανικής αγάπης». Στις αρχές του 14^ου αιώνα διεξάγεται πολυετής δίκη εναντίον του Γερμανού φιλοσόφου Meister Eckart (Έκαρτ, ~1260-1327), ο οποίος είχε διατελέσει καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού και της εκκλησιαστικής σχολής στην Κολωνία. Η διαδικασία αποδείχθηκε ιδιαίτερα μακρόσυρτη, λόγω του μεγάλου αριθμού έργων του Έκαρτ που έπρεπε να μελετηθούν από τους ιεροεξεταστές. Η απόφαση δεν είχε εκδοθεί ακόμα την ημερομηνία θανάτου του σημαντικού αυτού φιλοσόφου. Δύο χρόνια μετά, το έτος 1329 καταδικάστηκε ο Έκαρτ και απαγορεύτηκαν τα έργα του με την αιτιολογία ότι «... ήθελε να γνωρίζει περισσότερα από όσα ήταν απαραίτητα!» Αυτή η μνημειώδης διατύπωση δείχνει και τους στόχους του εκκλησιαστικού μηχανισμού, αφενός: για έλεγχο της πνευματικής ζωής στο χώρο επιρροής του και αφετέρου για αποτροπή κάθε κινδύνου περιθωριοποίησης του ρόλου του και μείωσης των εσόδων.

Πολύ ισχυρότερη ήταν όμως η αντίδραση από χειραγωγούμενες θρησκόληπτες λαϊκές ομάδες των πόλεων και της επαρχίας, των «ανθρώπων της καλύβας», οι οποίοι καθοδηγούνταν από φανατικούς μοναχούς, όπως συνέβαινε πολύ συχνά και στο Βυζάντιο. Αυτοί οι άνθρωποι, αμόρφωτοι και ολοκληρωτικά ελεγχόμενοι, διαπίστωναν ξαφνικά ότι, όλες οι κατηχήσεις για ολιγαρκή, ταπεινή και στερημένη επίγεια ζωή με αντάλλαγμα τις μεταθανάτιες απολαύσεις κάποιου «παραδείσου», αφορούσαν μόνο τους ίδιους και καθόλου την ανώτερη τάξη των ευγενών και ανώτερων κληρικών ή τη μεσαία τάξη εμπόρων, διανοουμένων, αυλικών, τραπεζιτών κ.ά. Η πικρία για τη στερημένη και αναξιοπρεπή διαβίωση φανάτιζε αυτούς τους ανθρώπους, όπως συμβαίνει μέχρι των ημερών μας, τους πείσμωνε στις θρησκευτικές ιδεοληψίες που είχαν εμπεδώσει και τους οδηγούσε, έτοιμους για δράση κατά της «αμαρτίας», στις ομάδες κρούσης που είχαν συγκροτήσει τσαρλατάνοι θεολογούντες και κληρικοί. Έτσι, σύμφωνα με μαρτυρίες, το έτος 1423 στη Μπολώνια, τα έτη 1424 και 1426 στη Φλωρεντία και το 1474 στη Φεράρα στήθηκαν για να καούν σωροί από «διαβολικά εργαλεία» των πλουσίων, κοσμήματα, μάσκες, περούκες, υλικά καλλωπισμού, καρναβαλικά κοστούμια κ.ά. 

Φανταστική απόδοση της καύσης βιβλίων ενώπιον του ιδρυτή των Δομινικανών (πίνακας Pedro Berruguete) (Πάτημα με το ποντίκι εμφανίζει μεγαλύτερη εικόνα)

Στο τέλος του ίδιου αιώνα κάηκαν το 1498 στη Φλωρεντία πολύ περισσότερα «ματαιόδοξα πράγματα», απ' ότι τις προηγούμενες φορές, όπως βιβλία του Βιργίλιου, του Πετράρχη και του Βοκάκιου, πίνακες ζωγραφικής και άλλα έργα τέχνης. Τα έργα πολιτισμού αποτελούσαν και πάλι στόχο των θρησκόληπτων, όπως είχε γίνει και περί τα 1000 χρόνια πριν με τα έργα του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού. Όσο η τρομοκρατία του όχλου λειτουργούσε εκφοβιστικά για τους κοσμικούς της ανώτερης κοινωνίας, ο εκκλησιαστικός μηχανισμός ταλαντευόταν στην τοποθέτησή του για να μην δυσαρεστήσει ούτε την ανώτερη τάξη, στην οποία ανήκε, αλλά ούτε και τον όχλο, στον οποίο στηριζόταν και τον απομυζούσε. Όταν όμως ένας ηγέτης αυτού του όχλου στη Φλωρεντία, ο δομινικανός μοναχός Giacomo Savonarola (Σαβοναρόλα, 1452-1498), αυτονομήθηκε, στρεφόμενος κατά του πάπα και του ανώτερου κλήρου λόγω της διαφθοράς τους και δημιούργησε ένα τοπικό διασπαστικό κίνημα, καταδικάστηκε από τον εκκλησιαστικό μηχανισμό σε θάνατο και κάηκε ως αιρετικός στην πυρά. 

Ένα άλλο εγκληματικό έργο, ιδιαίτατα ειδεχθές που διαπράχθηκε κατ' εξακολούθηση και κατά συρροή από τον κληρικο-δικαστικό μηχανισμό και υποστηρίχθηκε από τον όχλο, είναι αυτό που αφορά τις διώξεις «μαγισσών»! Εκτιμάται ότι στη διάρκεια 2-3 αιώνων δολοφονήθηκαν στις χώρες της Ευρώπης, ιδιαίτερα στις γερμανόφωνες εξ αυτών, πολλές εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι με γελοίες κατηγορίες, π.χ. ότι είχαν συνδιαλλαγές και σεξουαλικές σχέσεις με το σατανά, ότι πέταγαν πάνω σε σκουπόξυλα στον ουρανό, ότι επηρέαζαν τον καιρό κ.ά. Οι τελευταίες εκτελέσεις «μαγισσών» έγιναν στην Ελβετία και την Πολωνία στο τέλος του 18^ου αιώνα, λίγο πριν από τη γαλλική επανάσταση, με την οποία ανατράπηκε οριστικά η κατεστημένη «συναλληλία» εκκλησίας και ευγενών! 

Οι λίγοι φιλόσοφοι, ερευνητές και επιστήμονες της εποχής, όσοι έμειναν μακριά από τη διαφθορά της κοσμικής και εκκλησιαστικής εξουσίας, ασφυκτιούν σ' αυτό τον κόσμο και αναζητούν «νέες αξίες», εκμεταλλευόμενοι τις διαφοροποιήσεις ηγεμόνων μεταξύ τους και από τον εκκλησιαστικό μηχανισμό. Αυτές οι αξίες είναι όμως οι παλιές γνωστές, όχι βέβαια των χριστιανικών χρόνων που οδήγησαν στο Σχολάριο-Γεννάδιο στην Ανατολή και στο Βοργία στη Δύση, αλλά της Αρχαιότητας, του ελληνορωμαϊκού παρελθόντος. Τα αγάλματα, τα κτήρια, τα συγγράμματα των αρχαίων ποιητών και επιστημόνων ήρθαν πάλι στο προσκήνιο και διαδόθηκαν πολύ γρήγορα, κυρίως λόγω της εξαπλωμένης τυπογραφίας.

Εστία δημιουργίας αυτής της αναγεννητικής κίνησης ήταν η βόρεια Ιταλία, όπου η συστηματική μελέτη των κλασικών έργων είχε αρχίσει ήδη από το 12^ο αιώνα. Αυτή η αναγέννηση της γνώσης και της επιστήμης δεν έβαζε πια στο κέντρο το θεό και την πίστη, αλλά τον άνθρωπο και τον κόσμο. Η μεσαιωνική καλλιτεχνική έκφραση ήταν σχεδόν αποκλειστικά θρησκευτική, η νέα έκφραση ήταν κυρίως κοσμική. Ο μεσαιωνικός άνθρωπος έβλεπε τη ζωή στη Γη ως προετοιμασία για τη μετά θάνατον ζωή, ο αναγεννησιακός άνθρωπος ήθελε να διαμορφώσει την επίγεια ζωή ειρηνική και ευτυχισμένη. Ο μεσαιωνικός καλλιτέχνης ή επιστήμονας λειτουργούσε μέσα από μια ομαδική ύπαρξη, παρέμενε συνήθως στο παρασκήνιο και τα έργα του ήταν ανυπόγραφα, ο αναγεννησιακός διανοούμενος ήταν στο επίκεντρο, έκτιζε μια ατομική παρουσία, υπέγραφε με το όνομά του και έδινε ένα νόημα δικής του επιλογής στη ζωή του. Η αναγεννησιακή σκέψη αντιμετώπισε ή προσπάθησε τουλάχιστον να αντιμετωπίσει τη φύση και την κοινωνία με κριτικό πνεύμα και με ορθολογικές αρχές και να ξεφύγει από τη δεισιδαιμονία και τη θρησκοληψία, την αμάθεια και το σκοταδισμό του Μεσαίωνα. Διανοητές οικουμενικής ακτινοβολίας, όπως ο Erasmus Desiderius van Rotterdam (Έρασμος, 1466-1536) και ο Thomas More ή Morus (Μουρ, 1478-1535) περιγράφουν την ιδανική κοινωνία και αυτή η κοινωνία είναι επίγεια και ανθρώπινη.

Όλη αυτή η συλλογική και ατομική προσπάθεια που ξεκίνησε δειλά και αθόρυβα από το 12^ο αιώνα, κορυφώθηκε το 14^ο και 15^ο αιώνα και επηρέασε τα θεμέλια του σύγχρονου πολιτισμού, ονομάστηκε Αναγέννηση, αλλά επίσης κατά περίπτωση Διαφωτισμός ή Ουμανισμός. Στην επιστήμη της Ιστορίας χρησιμοποιούνται αυτοί οι τρεις όροι περίπου ταυτόσημα. Ο όρος Αναγέννηση σχετίζεται κυρίως με την τέχνη και την επιστήμη και καλύπτει συνήθως τις δεκαετίες πριν και μετά το έτος 1500, ο Διαφωτισμός αναφέρεται σε σχέση με τη φιλοσοφία, τις επιστήμες, καθώς επίσης τη δομή και λειτουργία της κοινωνίας και κορυφώνεται κατά το 18^ο αιώνα! Τέλος, ο Ουμανισμός σχετίζεται με τη θέση του ανθρώπου στη φύση, στην πολιτεία και την κοινωνία. 

Η πιο χαρακτηριστική προσωπικότητα της Αναγγένησης, ο Leonardo da Vinci, καλλιτέχνης, επιστήμονας και μηχανικός. (Πάτημα με το ποντίκι εμφανίζει διάφορα σχέδια και ομοιότυπα)

Αυτή η ραγδαία μεταβολή δεν άφησε καμιά ατομική και κοινωνική έκφραση ανεπηρέαστη, το κράτος, ο εκκλησιαστικός μηχανισμός, η οικονομία, η επιστήμη και η τέχνη συμπαρασύρθηκαν σε απρόβλεπτες και συχνά οδυνηρές ανακατατάξεις. Οι πόλεις υποτάσσονται στην ανώτερη κυριαρχία του κράτους και στην απόλυτη εξουσία πριγκίπων και βασιλέων, ο εκκλησιαστικός μηχανισμός διασπάται σε αντιμαχόμενα στρατόπεδα, τα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα οδηγούν σε εμφυλιοπολεμικές και γενικότερες συγκρούσεις, η οικονομία ξεφεύγει από τον εμπειρισμό και γίνεται αντικείμενο μελέτης και εργαλείο παρέμβασης, η τέχνη γίνεται εργαλείο ελεύθερης έκφρασης παρά την παραδοσιακή χειραγώγιση, η επιστήμη αναπτύσσεται με νέους κανόνες παρά τις προσπάθειες κρατικών και εκκλησιαστικών παρεμβάσεων, το εμπόριο εντάσσεται στους μακροπρόθεσμους στόχους του κράτους. 

Στον τεχνικό και τεχνολογικό τομέα δεν προέκυψαν ανατρεπτικοί νεωτερισμοί κατά την εποχή που καλύπτεται εδώ, απλώς βελτιώθηκαν και επεκτάθηκαν κατασκευές και επινοήσεις του ύστερου Μεσαίωνα. Η επιστημονική έκρηξη και το πνεύμα ανανέωσης που διαπέρασε όμως όλη την Ευρώπη, οδήγησε στην βιομηχανική επανάσταση της αμέσως επόμενης ιστορικής περιόδου.